वेद — भूगोल होइन, चेतनाको विषय
~~~~~ आचार्य राजन शर्मा
वेदको सारभूमि कुनै निश्चित भौगोलिक क्षेत्रमा सीमित छैन। यो न त हिन्दुहरूको मात्र सम्पत्ति हो, न त उपमहाद्वीपको मात्रै। वेद भनेको सनातन चेतनाको ज्ञानधारा हो, जुन समस्त सृष्टिका प्राणीहरूको उत्थानका लागि आएको हो।
पश्चिम संसार वेदपूजाका लागि अपवित्र होइन — सबै तिर पुग्नु पर्छ !
वेद कुनै जात, सम्प्रदाय, देश वा भूगोलको बन्धनमा बाँधिएको शिक्षाशास्त्र होइन। वेद चेतनाको उन्नत शिखर हो, जुन समस्त मानव जातिको लागि प्रकासको स्रोत हो। आज पनि कतिपयले प्रश्न उठाउँछन्—के पश्चिमी मुलुकहरू वेदपूजाका लागि पवित्र भूमि हुन सक्छन्? के सनातन परम्पराहरूको स्थान केवल भारत वा नेपालजस्ता देशमै सीमित रहनुपर्छ?
यो प्रश्न स्वयंले एक पूर्वाग्रह बोकेको छ। किनभने वेदलाई केवल भूगोलसँग जोड्नु भनेको उसको वास्तविक चेतनालाई खुम्च्याउनु हो। सूर्य पूर्वमा उदाए पनि, उसको प्रकाशले पश्चिमलाई पनि उज्यालो बनाउँछ। त्यसैगरी, वेदको ज्ञानपान पनि संसारका सबै दिशा र भूभागमा समानरूपले फैलिन आवश्यक छ।
वेदको मूल सन्देश हो—“सर्वे भवन्तु सुखिनः, सर्वे सन्तु निरामयाः”। यस सार्वभौमिक प्रार्थनामा न कोही हिन्दु छ, न गैर-हिन्दु; न कोही पूर्वीय छ, न पश्चिमी। यहाँ छ त केवल एक चेतना—मानवताको, करुणाको, सहअस्तित्वको। यो ज्ञान जहाँसम्म पुग्छ, त्यहाँको भूमि स्वतः पवित्र बन्छ।
पश्चिमी संसारले विज्ञान, शिक्षा, प्राविधिक उन्नति जस्ता अनेक विषयहरूमा प्रगति गरिसकेको छ। तर अध्यात्म र आत्मज्ञानको सन्तुलन नहुँदा त्यो प्रगति अपूर्ण छ। यसै सन्दर्भमा वेदको चेतना पश्चिममा आवश्यक छ। जब त्यहाँ ध्यान, योग, आयुर्वेद, र आत्मबोधका बीउहरू रोपिन्छन्, त्यही भूमि आश्रम बन्छ, त्यही घर मन्दिर बन्छ।
पवित्रता कुनै भूगोलमा सीमित छैन। यो त भावना र चेतनामा बस्छ। जहाँ निष्कलंक श्रद्धा हुन्छ, जहाँ आत्मसमर्पण हुन्छ, त्यहीँ वेदको पूजा सफल हुन्छ। पश्चिम होस् वा पूरब—सबै दिशामा वेदको प्रकाश पुगोस्, यही नै सनातनको सच्चा संकल्प हो।
यस युगमा आवश्यकता छ—पूर्वीय ज्ञानलाई पश्चिमी संसारसँग जोड्ने। हातमा दीप लिएर नहिँडिएसम्म अन्धकार हट्दैन। त्यसैले, अब वेदका ऋषिकुमारहरू केवल हिमालयमै सीमित नरहून्। तिनीहरू अमेरिका, यूरोप, अष्ट्रेलिया, अफ्रिका—सबैतिर पुगून्। ज्ञानको दीप संसारका कुना–कुनासम्म जलोस्।
“जहाँ वेदको उच्चारण हुन्छ, जहाँ शान्तिको कामना हुन्छ, त्यो भूमि स्वतः पवित्र हुन्छ।” वेद कुनै साँघुरो घेरा होइन, यो त नील गगनजस्तै विशाल चेतना हो। त्यसैले हामी सबैले मिलेर यस ज्ञानलाई संसारभर पुर्याउनु पर्छ—जसरी गङ्गाले कुनै भेद नगरी सबैलाई तिर्थ बनाएर छुन जान्छे, त्यसैगरी वेदका मन्त्रहरूले सबै भूमि र सबै मुटुहरूमा शुद्धता भरून्।
“अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्।
उदारचारितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्॥”
(महोपनिषद् 6.71)“यो आफ्नै हो र ऊ परायो भन्ने विचार त सानो सोच हो, उदार मन भएका लागि सम्पूर्ण संसार नै एक परिवार हो।”
यो श्लोक स्वयं प्रमाणित गर्छ कि साँचो सनातन दृष्टिकोण कुनै भूगोलको दास हुँदैन। तसर्थ, पश्चिम होस् वा पूरब — जुनसुकै ठाउँ वेदिक पूजा र साधनाको लागि उपयुक्त हुन सक्छ, यदि चेतना शुद्ध छ भने।
🕊️ पवित्रता भूमि होइन, भावना र कर्ममा निर्भर गर्छ
वेद र शास्त्रहरूले पवित्रता मापन गर्न भूमिको नाम, राष्ट्र वा जातिभन्दा पनि व्यक्तिको मनोभाव, श्रद्धा र कर्म लाई प्राथमिकता दिन्छन्।
“श्रद्धावान् लभते ज्ञानम्”
(भगवद्गीता 4.39)“श्रद्धावान् व्यक्तिले मात्र साँचो ज्ञान प्राप्त गर्न सक्छ।”
पश्चिममा आज शाकाहार, ध्यान, प्राणायाम, मन्त्र-जप, आयुर्वेद, र योगप्रति गहिरो आकर्षण बढ्दै गएको छ। त्यहाँ सयौं आश्रमहरू खुलेका छन्, हजारौं मानिसले गीता, उपनिषद्, र वेद पढिरहेका छन्। के यस्तो भूमि अपवित्र मान्न मिल्छ चेतनाको जागरणले भूमि पवित्र हुन्छ
वेदले त यति सम्म भन्छ कि जस ठाउँमा ज्ञान जागृत हुन्छ, त्यो भूमि स्वयं तीर्थ बनिहाल्छ।
“ज्ञानं परमं ध्येयम् तीर्थं नान्यत् परं स्मृतम्।
ज्ञानतीर्थं यदा दृष्टं तत् क्षेत्रं पुण्यवर्धनम्॥”
(विष्णु पुराण)“साँचो तीर्थ भनेको ज्ञान प्राप्त हुने ठाउँ हो; जहाँ ज्ञान छ, त्यहीँ पुण्यको वास हुन्छ।”
त्यसैले आज पश्चिमी देशहरू, जहाँ चेतना, शान्ति, योग, र करुणाका बीउहरू रोपिँदैछन्, ती भूमि हरु नयाँ युगको तीर्थक्षेत्र बन्दैछन्।
साँचो साधक देश खोज्दैन, चेतना फैलाउँछ
एक साँचो योगी वा साधकको कार्य भनेको यो हो कि जहाँ उनी पुग्छन्, त्यहाँ आत्मचेतना, अहिंसा, करुणा र एकताको सन्देश फैलाउँछन्।
“नाहं देशस्य, जातस्य, कुलस्य वा विचारकः;
अहं केवलं आत्मज्ञानस्य प्रचारकः।”
– एक योगीको वाणी“म देश, जात, वा कुलको प्रचारक होइन, म आत्मज्ञानको प्रचारक हुँ।”
पश्चिम अपवित्र होइन — त्यो नव-जागरणको भूमि हो।जहाँ श्रद्धा छ, त्यहाँ शिव छ। जहाँ चेतना छ, त्यहाँ वेदको ज्योति प्रज्वलित हुन्छ।
अबको आवश्यकता हो — पूर्व र पश्चिम बीचको सेतु बन्ने, संसारलाई एकताको मन्त्र सुनाउने, र नेपाली चेतनाको योगमय प्रकाशले संसारलाई उज्यालो पार्ने।
वेद कुनै भूगोलमा सीमित छैन, न त यो जात, धर्म वा सम्प्रदायको सिमानामा बाँधिएको विषय हो। वेद भनेको चेतनाको शास्त्र हो—जहाँ शुद्धता, समर्पण, र सार्वभौमिक कल्याणको भावना बस्छ। यो समस्त मानवताको आत्मिक जागरणका लागि मार्गदर्शक प्रकाश हो।
— : आचार्य राजन शर्मा
